Kuchnia z salonem inspiracje, które odmienią Twoje wnętrze
Marzenie o kuchni otwartej na salon uderza zwykle w ten sam moment: gdy po raz kolejny gotujesz w zamkniętej klitce, a rodzina siedzi piętro niżej. Kuchnia z salonem inspiracje to nie tylko galeria ładnych zdjęć, lecz konkretna decyzja projektowa, która zmienia akustykę mieszkania, termikę, a nawet relacje domowe. Na 25 m² da się zrobić wnętrze, w którym rondel na gazie nie zagłusza rozmowy, a wyspa nie blokuje przejścia. Kluczem jest poznanie fizyki wentylacji, proporcji trójkąta roboczego i realnych widełek budżetowych, bo to właśnie odróżnia udaną przebudowę od kosztownej lekcji.

- Kuchnia otwarta na salon 25 m² aranżacja krok po kroku
- Jak oddzielić kuchnię od salonu pomysły, które naprawdę działają
- Okap do kuchni otwartej jaka wydajność i wentylacja bez problemu
- Wyspa kuchenna wymiary minimalne i budżet od 15 000 zł
- Harmonogram prac i kolejność ekip, która oszczędza tygodnie
- Trzy najczęstsze błędy, które kosztują tysiące złotych
- Minimalny i komfortowy budżet w liczbach
- Jak dobrać styl, żeby kuchnia i salon żyły w zgodzie
- Oświetlenie trzech warstw, które zmieniają wszystko
- Podłoga, która łączy albo dzieli
- Mini-FAQ, czyli pytania, które padają przy każdym projekcie
Kuchnia otwarta na salon 25 m² aranżacja krok po kroku
Centralnym punktem każdej otwartej strefy pozostaje trójkąt roboczy, czyli trasa zmywarka lodówka kuchenka. Jego łączna długość nie powinna przekraczać 6 m, a każdy bok mieścić się w przedziale 1,2-2,7 m. Gdy te proporcje się rozsypują, zaczynasz chodzić w kółko nawet po 28 m².
Na metrażu 25 m² najlepiej sprawdza się układ L, w którym zabudowa biegnie dwoma ścianami, a trzecią domyka wyspa albo półwysep. Takie ustawienie zostawia 90-120 cm wolnej przestrzeni między blatem a kanapą, czyli tyle, ile potrzebuje dorosły z talerzem w ręku.
Przed wyburzeniem jakiejkolwiek ściany działowej trzeba sprawdzić, czy nie pełni ona funkcji nośnej. W budynkach z wielkiej płyty nośne bywają nawet ściany o grubości 14 cm. Mapa inwentaryzacyjna powinna wyraźnie oznaczać strefy, których ruszać nie wolno.
Zamknięta kuchnia
Prywatność: pełna, dźwięki nie przenikają. Zapachy: zostają w 6-9 m³. Komunikacja z salonem: wymaga otwierania drzwi. Wentylacja: wystarczy wyciąg 150 m³/h. Koszt zabudowy: niższy o 20-30%.
Kuchnia otwarta
Prywatność: ograniczona, sprzęt AGD na widoku. Zapachy: rozchodzą się po 35-60 m³. Komunikacja: ciągła z salonem. Wentylacja: wymaga okapu 400-700 m³/h. Koszt zabudowy: wyższy, ale rośnie wartość nieruchomości o 5-12%.
Checklist przed startem prac wygląda zwykle tak: inwentaryzacja z architektem, ekspertyza konstruktora, projekt instalacji wentylacyjnej, dobór okapu pod kątem wydajności i głośności, wstępny kosztorys z marginesem 15%. Każdy z tych punktów zabezpiecza budżet i nerwy, gdy ekipa wejdzie na budowę.
Jak oddzielić kuchnię od salonu pomysły, które naprawdę działają
Oddzielenie stref nie musi oznaczać ściany. Najczęściej wystarczy różnica 5-8 cm w poziomie podłogi, inny materiał posadzki albo wyspa kuchenna o długości 120 cm. Wszystkie te rozwiązania działają, bo ludzkie oko odczytuje zmianę faktury lub krawędź jako sygnał do zmiany funkcji pomieszczenia.
Wyspa lub półwysep to fizyczna bariera, która jednocześnie pełni rolę blatu roboczego, baru śniadaniowego i pojemnika na garnki od wewnątrz. Wymiary minimalne to 90 cm długości i 60 cm głębokości, ale komfort zaczyna się od 120 × 90 cm, bo mniejszy blat nie pomieści nawet dwóch desek do krojenia.
Barek śniadaniowy na przedłużeniu blatu działa inaczej niż pełna wyspa. Wystarczy nawis 30 cm i stołki o wysokości siedziska 65 cm, żeby dorosły mógł wygodnie zjeść posiłek, a jednocześnie kuchnia nie straci ciągu komunikacyjnego. To rozwiązanie dla mieszkań 25-32 m², gdzie każdy metr kwadratowy pracuje podwójnie.
Różnica poziomów, tak zwany split level, świetnie sprawdza się w nowym budownictwie, gdzie masz swobodę w projektowaniu stropu. Podwyższenie podłogi w salonie o 8 cm wystarczy, żeby goście naturalnie odwracali się w stronę kanapy, a nie kuchenki. Jednocześnie zyskuje się miejsce na prowadzenie instalacji wod-kan bez kucia.
Oświetlenie potrafi zdziałać więcej niż fizyczna przegroda. Trzy obwody z osobnymi włącznikami: ogólny w strefie kuchennej, dekoracyjny nad wyspą i nastrojowy w salonie, tworzą iluzję dwóch odrębnych wnętrz mimo otwartej przestrzeni. Barwa światła też ma znaczenie, bo 3000 K w kuchni i 2700 K w salonie buduje miękką granicę bez żadnej ściany.
- Wyspa kuchenna: gdy masz min. 120 cm wolnego przejścia dookoła.
- Barek na przedłużeniu blatu: w kawalerce lub na 25 m².
- Różnica poziomów: w nowym budownictwie lub po generalnym remoncie.
- Dwie faktury podłogi: gdy chcesz zachować jednolity poziom.
- Dekoracyjny sufit podwieszany: w wysokim mieszkaniu od 270 cm w górę.
- Regał otwarty od strony salonu: gdy potrzebujesz dodatkowej przestrzeni do przechowywania.
- Rośliny w donicach 100-150 cm: w wynajmowanym mieszkaniu bez zgody na trwałe przeróbki.
- Ażurowa przegroda z drewna lub metalu: w industrialnym lofcie z dużymi oknami.
Okap do kuchni otwartej jaka wydajność i wentylacja bez problemu
Zapach smażonej cebuli w salonie to nie kwestia gustu, lecz praw fizyki. W otwartej przestrzeni o kubaturze 60-80 m³ cząsteczki tłuszczu rozprzestrzeniają się w ciągu 4-7 minut, więc wyciąg o wydajności 250 m³/h nie nadąża z ich wychwytywaniem. Potrzebujesz minimum 10 wymian powietrza na godzinę.
Wydajność okapu dobiera się wzorem: kubatura pomieszczenia × 10 + 20% rezerwy. Dla salonu z kuchnią o łącznej objętości 70 m³ daje to 840 m³/h. W praktyce wybiera się model 700-900 m³/h, ale liczy się jeszcze ciśnienie statyczne, które spada, gdy kanał wentylacyjny ma więcej niż 3 m długości lub dwa kolana 90°.
Poziom hałasu decyduje o tym, czy rozmowa przy stole jest w ogóle możliwa. Okap pracujący powyżej 55 dB zaczyna przeszkadzać w normalnej konwersacji, a powyżej 65 dB zagłusza telewizor. Najlepsze modele mają 48-52 dB na najwyższym biegu, ale trzeba sprawdzić parametr w trybie boost, który producenci często podają jako jedyny.
Polskie przepisy budowlane wymagają osobnego kanału wywiewnego dla kuchni. Podłączenie okapu do wspólnego przewodu wentylacji grawitacyjnej jest niezgodne z § 150 rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Konsekwencją bywa cofanie się zapachów z sąsiednich mieszkań, a w skrajnych przypadkach problemy z odbiorem kominiarskim.
| Metraż strefy | Kubatura | Min. wydajność okapu | Optymalna klasa energetyczna |
|---|---|---|---|
| 20 m² | 50 m³ | 500 m³/h | A+ |
| 25 m² | 65 m³ | 650 m³/h | A |
| 30 m² | 78 m³ | 780 m³/h | A |
| 40 m² | 105 m³ | 1050 m³/h | A++ |
Rekuperacja w kuchni otwartej bywa konieczna, bo tradycyjna wentylacja wywiewna tworzy podciśnienie wysysające ciepłe powietrze z reszty mieszkania. Centrala z odzyskiem ciepła 80-90% rozwiązuje ten problem, ale wymaga przewodu o średnicy minimum 150 mm, który trzeba zaplanować na etapie projektu, a nie po tynkach.
Wyspa kuchenna wymiary minimalne i budżet od 15 000 zł
Wyspa kuchenna to najczęściej najdroższy element zabudowy, ale też jedyny, który w ciągu dnia zmienia funkcję cztery razy: rano blat na kanapki, w południe strefa zmywania, po południu biurko do pracy zdalnej, wieczorem barek z winem. Ta wielozadaniowość tłumaczy, dlaczego warto w nią zainwestować.
Minimalne wymiary zaczynają się od 90 × 60 cm, ale ergonomia zespołu blatów wymaga szerokości co najmniej 80 cm i długości 120 cm. Wysokość 85-92 cm dopasowuje się do wzrostu domowników, a odstęp między wyspą a zabudową ścienną musi wynosić minimum 100 cm, żeby dwie osoby mogły się minąć z otwartymi szufladami.
Budżet 15 000 zł obejmuje korpus z płyty laminowanej, blat kompaktowy HPL o grubości 12 mm, zawiasy z hamulcem i montaż. W tej kwocie nie zmieścisz zlewu podklejanego ani płyty indukcyjnej wtopionej w blat. Kwota 25 000 zł otwiera drzwi do blatów kwarcowych i oświetlenia LED zintegrowanego z cokołem.
| Element | Ekonomiczny | Komfortowy | Premium |
|---|---|---|---|
| Korpus | laminowana płyta 18 mm | MDF lakierowany | sklejka + fornir naturalny |
| Blat | HPL 12 mm | kwarc kompozytowy | spiek wielkoformatowy |
| Zawiasy / szuflady | standard, 50 000 cykli | z hamulcem, 100 000 cykli | push-to-open, 200 000 cykli |
| Koszt za metr bieżący | 2 500 zł | 4 200 zł | 7 000 zł |
Nie warto oszczędzać na prowadnicach szuflad, bo to one decydują, czy kuchnia będzie cicha przez następne 15 lat. Prowadnice dolnego montażu z hamulcem wytrzymują 100 000 cykli, czyli około 27 lat normalnego użytkowania. Modele górnego montażu kosztują połowę mniej, ale po pięciu latach zaczynają szurać i wymagają regulacji.
Wyspa z funkcją zmywania wymaga doprowadzenia wody i odpływu w podłodze, co podnosi koszt robocizny o 2 500-4 000 zł. Tańszą alternatywą jest zlew zlokalizowany przy ścianie, a wyspa pełni wtedy rolę blatu roboczego i baru. Takie rozwiązanie sprawdza się w mieszkaniach 25 m², gdzie każdy wydatek na instalacje odczuwasz mocniej.
Planując wyspę, pamiętaj o trójkącie roboczym: zmywarka lodówka płyta grzewcza. Gdy wyspa stoi dalej niż 2,5 m od lodówki, zaczynasz chodzić niepotrzebnie po 5-8 m podczas przygotowania jednego posiłku. Optymalna odległość płyty indukcyjnej od okapu wynosi 65-75 cm, co chroni elektronikę przed przegrzaniem i zapewnia skuteczne wychwytywanie oparów.
Harmonogram prac i kolejność ekip, która oszczędza tygodnie
Największy błąd przy remoncie kuchni otwartej to równoległe zamawianie mebli i ekipy remontowej. Czas produkcji zabudowy trwa 4-6 tygodni, a ekipa potrzebuje kolejnych 3 tygodni. Gdy odwrócisz kolejność i zaczniesz od pomiarów, zyskasz okno, w którym stolarze i hydraulicy pracują bez kolizji.
| Tydzień | Zakres prac | Kto odpowiada |
|---|---|---|
| 1-2 | Inwentaryzacja, projekt, ekspertyza | architekt wnętrz, konstruktor |
| 3-4 | Wyburzenia, instalacje elektryczne i wod-kan | generalny wykonawca |
| 5-6 | Tynki, wylewki, sufity podwieszane | ekipa budowlana |
| 7-8 | Montaż zabudowy kuchennej | stolarz / producent |
| 9 | Sprzęt AGD, biały montaż, oświetlenie | hydraulik + elektryk |
| 10 | Wykończenie: podłogi, malowanie, detale | ekipa wykończeniowa |
Na etapie tynków warto zostawić w ścianie prowizorki elektryczne w miejscach, gdzie planujesz gniazdka, ale nie masz pewności co do finalnego ustawienia. Każde przesunięcie gniazdka po tynkowaniu kosztuje 150-300 zł za punkt, łącznie z odtworzeniem ściany.
UWAGA: okap wyspowy wymaga podłączenia do osobnego kanału wentylacyjnego. W bloku z lat 90. konieczne bywa prowadzenie przewodu przez szacht instalacyjny, co wymaga zgody spółdzielni i rzeczoznawcy kominiarskiego.
Trzy najczęstsze błędy, które kosztują tysiące złotych
Pierwszy to rezygnacja z okapu o wysokiej wydajności na rzecz cichego modelu. Producenci podają głośność w warunkach laboratoryjnych, a rzeczywistość w kuchni otwartej bywa 8-12 dB głośniejsza. Efekt: tłuszcz osadza się na meblach salonowych, a po roku kanapa pachnie smażeniną.
Drugi błąd to brak strefy roboczej obok zlewu. Projektując zabudowę, ludzie umieszczają płytę grzewczą na wyspie i zapominają, że obok niej potrzebują 60 cm blatu do stawiania gorących garnków. W efekcie garnki lądują na podłodze albo na blacie jadalnianym, co szybko niszczy drewno.
Trzeci to zbyt mała wyspa, która ma pełnić funkcję baru. Siedzisko na stołku wymaga 60 cm głębokości blatu i 90 cm miejsca na nogi pod spodem. Gdy wyspa ma tylko 80 cm szerokości, kolana uderzają o cokół i nikt nie chce tam siedzieć dłużej niż pięć minut.
Minimalny i komfortowy budżet w liczbach
| Pozycja | Minimalny | Komfortowy | Premium |
|---|---|---|---|
| Zabudowa kuchenna (4 mb + wyspa 120 cm) | 18 000 zł | 32 000 zł | 55 000 zł |
| Sprzęt AGD (zmywarka, piekarnik, płyta, lodówka) | 6 000 zł | 12 000 zł | 22 000 zł |
| Okap z montażem | 1 800 zł | 3 500 zł | 6 500 zł |
| Instalacje (elektryka, wod-kan, wentylacja) | 8 000 zł | 14 000 zł | 22 000 zł |
| Podłogi (parkiet lub spiek, 25 m²) | 4 500 zł | 9 000 zł | 18 000 zł |
| Oświetlenie (3 obwody + LED nad wyspą) | 1 200 zł | 3 000 zł | 7 000 zł |
| Robocizna (6-8 tygodni) | 12 000 zł | 22 000 zł | 35 000 zł |
| Razem | 51 500 zł | 95 500 zł | 165 500 zł |
Margines bezpieczeństwa w budżecie powinien wynosić 15% i pokrywać niespodzianki, które zawsze się pojawiają. Na 25 m² z otwartą kuchnią realna kwota do bezpiecznego zaplanowania to 60-110 tys. zł, w zależności od standardu wykończenia i zakresu instalacji.
TRIK: przy zabudowie na wymiar warto odłożyć szuflady zamiast szafek dolnych. Szuflady wykorzystują 90% przestrzeni, a tradycyjne szafki z półkami tylko 60%. Różnica przy 4 mb zabudowy to blisko 0,5 m³ dodatkowego miejsca na garnki.
Jak dobrać styl, żeby kuchnia i salon żyły w zgodzie
Najczęstszy błąd stylistyczny to dopasowywanie kuchni do salonu przez ten sam materiał na każdej ścianie. W efekcie obie strefy zlewają się w jedną, a wnętrze traci głębię. Lepiej zagrać kontrastem: ciepłe drewno w strefie wypoczynkowej i chłodny spiek albo lakier w kuchni, połączone wspólną linią koloru w dodatkach.
| Styl | Kluczowe cechy | Najlepiej sprawdza się | Budżet za m² zabudowy |
|---|---|---|---|
| Skandynawski | białe fronty, drewno dębowe, proste uchwyty | rodziny z dziećmi, 25-35 m² | 2 800-4 200 zł |
| Loftowy | beton architektoniczny, cegła, stal | mieszkania 40 m² wzwyż, wysokie sufity | 3 500-5 500 zł |
| Klasyczny | frezowane fronty, dąb naturalny, złote uchwyty | tradycyjne wnętrza, kameralne salony | 4 200-6 800 zł |
| Minimalistyczny | biały lakier bezuchwytowy, spiek 12 mm | single, pary, kawalerki | 5 000-7 500 zł |
| Glamour | lakier wysoki połysk, mosiądz, marmur Calacatta | kameralne 20-30 m², wieczorne spotkania | 6 500-9 500 zł |
Styl skandynawski w kuchni otwartej sprawdza się, gdy salon ma już ciepłe drewno i naturalne tkaniny. Biel frontów nie konkuruje z nimi, a jasny blat odbija światło z okna, powiększając optycznie przestrzeń. Jednocześnie białe fronty wymagają regularnego czyszczenia, bo odciski palców widać na nich natychmiast.
Loftowy klimat działa w starych kamienicach z sufitem 3 m i oknami 2 m wysokości. Beton architektoniczny na ścianie między kuchnią a salonem tworzy naturalną granicę, a otwarte instalacje sufitowe stają się dekoracją. W bloku z wielkiej płyty ten efekt trudno odtworzyć, bo betonowe płyty nie wyglądają jak surowa forma architektoniczna.
Glamour w otwartej kuchni to ryzyko, które się opłaca, gdy wiesz, że utrzymasz porządek. Wysoki połysk na frontach odbija światło z okna i podwaja wizualnie metraż, ale wymaga codziennego wycierania. Jednocześnie złote uchwyty i kran najlepiej komponują się z ciepłym oświetleniem 2700 K i marmurowym blatem o wyraźnym żyłkowaniu.
Oświetlenie trzech warstw, które zmieniają wszystko
Warstwa ogólna to plafon lub wpuszczane oczka LED o strumieniu 1500-2000 lm, rozłożone równomiernie co 1,5 m. Daje równomierne światło bez cieni, ale jest zbyt płaskie do pracy przy blacie. Warstwa zadaniowa to oprawy nad blatem kuchennym i wyspą, najlepiej 4000 K i CRI powyżej 90, żeby kolory jedzenia wyglądały naturalnie.
Warstwa dekoracyjna to lampy wiszące nad wyspą lub barem, listwy LED pod blatem i kinkiety przy kanapie. Światło 2200-2700 K buduje nastrój wieczornej strefy wypoczynkowej, ale w warstwie zadaniowej musi ustąpić miejsca chłodniejszej barwie, bo inaczej oczy się męczą podczas pracy.
Przy wyspie o długości 120 cm optymalnie sprawdzają się dwie lampy wiszące w odstępie 60 cm od siebie, zawieszone 70 cm nad blatem. Wyższe zawieszenie wygląda designersko, ale rzuca cień na talerz. Przy blatach 90 cm jedna lampa o średnicy 40 cm wystarczy, jeśli ma strumień minimum 1500 lm.
Ściemniacze potrafią obniżyć rachunek za prąd o 20% i jednocześnie przedłużyć żywotność diod LED. Modele kompatybilne z LED mają minimalne obciążenie 5 W, bo tradycyjne ściemniacz przy zbyt małym obciążeniu migocze. Najlepiej sprawdzają się ściemniacze z funkcją soft start, które wydłużają żywotność żarówek.
Podłoga, która łączy albo dzieli
Jeden materiał na całej powierzchni optycznie powiększa wnętrze, bo oko nie zatrzymuje się na łączeniach. Dwa materiały wyraźnie dzielą strefy, ale wymagają listew progowych albo dylatacji, które psują efekt gładkiej posadzki. W 25 m² najczęściej wybiera się jedną deskę podłogową, a podział buduje się sufitem podwieszanym lub oświetleniem.
Drewno warstwowe dębowe o grubości 14-15 mm sprawdza się w kuchni, o ile jest pokryte lakierem ceramicznym lub olejem twardowoskowym. Współczynnik przenikania cieplnego drewna wynosi 0,13 W/mK, więc podłoga jest ciepła w dotyku nawet bez ogrzewania podłogowego. Minus: tłuszcz z gotowania wnika włóknami i z czasem zmienia kolor.
Spiek wielkoformatowy 120 × 280 cm eliminuje problem fug, bo jeden arkusz pokrywa znaczny fragment podłogi. Grubość 6 mm wystarcza na ogrzewanie podłogowe, a odporność na ścieranie PEI V pozwala zapomnieć o zarysowaniach. Koszt za metraż zaczyna się od 280 zł/m² z montażem.
Panele winylowe SPC o grubości 5 mm to opcja budżetowa, która imituje drewno lub kamień. Są wodoodporne, ciepłe w dotyku i mają warstwę użytkową 0,3-0,5 mm wystarczającą na 10-15 lat normalnego użytkowania. Nie oddają jednak ciepła naturalnego drewna, a po 8 latach zaczynają żółknąć w miejscach nasłonecznionych.
Mini-FAQ, czyli pytania, które padają przy każdym projekcie
Czy można otworzyć kuchnię w bloku z wielkiej płyty? Tak, ale tylko po ekspertyzie konstruktora i usunięciu ścianek działowych o grubości do 8 cm. Ściany nośne można jedynie poszerzyć otwór, zachowując nadproże stalowe lub żelbetowe o nośności obliczonej na obciążenia użytkowe 1,5-2,5 kN/m².
Jak daleko od kanapy powinna stać wyspa? Minimalna odległość to 90 cm, ale komfort zaczyna się od 120 cm. Przy 90 cm osoba siedząca na kanapie nie ma miejsca na nogi, gdy ktoś inny przechodzi z tyłu. Na 25 m² najczęściej udaje się uzyskać 100-110 cm.
Czy potrzebuję zgody spółdzielni na otwarcie kuchni? W bloku wielorodzinnym każda zmiana instalacji wentylacyjnej i gazowej wymaga zgody zarządcy oraz odbioru kominiarskiego. Likwidacja ściany działowej nie wymaga pozwolenia na budowę, ale wymaga zgłoszenia, jeśli dotyczy ściany nośnej.
Czy płyta indukcyjna na wyspie jest bezpieczna? Tak, pod warunkiem, że odległość od krawędzi blatu wynosi minimum 5 cm, a pod spodem nie ma łatwopalnych materiałów. Nowoczesne płyty mają zabezpieczenie przed przegrzaniem i automatyczne wyłączanie po zdjęciu garnka, więc ryzyko jest minimalne.
Jaka jest optymalna odległość między wyspą a zabudową ścienną? Minimum 100 cm do komfortowego przejścia dwóch osób, 120 cm do otwierania szuflad i zmywarki jednocześnie. Poniżej 90 cm kuchnia staje się jednoosobowa i frustrująca w codziennym użytkowaniu.
Czy można połączyć okap z rekuperacją? Tak, przez osobny przewód wywiewny z zaworem zwrotnym, który zapobiega cofaniu się powietrza. Najczęściej stosuje się okap z wylotem 150 mm podłączony do kanału prowadzonego w suficie podwieszanym, z osobnym wlotem do rekuperatora.
Kuchnia z salonem inspiracje, które zbierasz od dziś, przestaną być tylko ładnymi obrazkami, gdy zaczniesz liczyć centymetry, decybele i kubaturę. Najpierw trójkąt roboczy i wentylacja, potem styl, dopiero na końcu kolor ścian i dodatki. Ta kolejność odróżnia funkcjonalne wnętrze od mieszkania, które wygląda dobrze tylko na zdjęciach.
Źródła danych i norm: Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (§ 150, § 155). Polska Norma PN-EN 16282 dotycząca wymagań dla okapów kuchennych. Katalogi producentów sprzętu AGD i okapów z lat 2023-2025. Dane rynkowe z raportów cenowych cenbudowlanych.pl oraz sekocenbud.pl za IV kwartał 2024 r.