Cichy wentylator łazienkowy 125 mm – najlepsze modele 2026

Redakcja 2026-04-07 19:03 | Udostępnij:

Łazienka o poranku powinna być azylem, nie tunelem wiatrowym z warczącym silnikiem nad głową i właśnie ta różnica między komfortem a codzienną irytacją decyduje o tym, czy wentylator, który instalujesz raz na kilkanaście lat, będzie niewidocznym sprzymierzeńcem czy nieustannym źródłem zdenerwowania. Cichy wentylator łazienkowy 125 mm to nie tylko kwestia akustyki za deklarowanymi parametrami stoją konkretne rozwiązania inżynierskie rodzaj łożyska, aerodynamika wirnika, sposób tłumienia drgań w obudowie i to właśnie one decydują, czy 26 dB to realna obietnica, czy tylko liczba w folderze reklamowym. Stawka jest wyższa, niż się wydaje źle dobrany wentylator pracuje przez ponad 87 000 godzin w ciągu dekady, co oznacza, że każda pomyłka przy wyborze towarzyszy ci dosłownie przez lata.

cichy wentylator łazienkowy 125

Poziom hałasu poniżej 32 dB jak wybrać najcichszy model wentylatora łazienkowego 125 mm

Decybel to jednostka logarytmiczna, a to oznacza, że różnica między 35 dB a 26 dB nie jest prosta jak różnica między 35 a 26 jest prawie czterokrotna pod względem energii akustycznej odbieranej przez ucho. Wentylatory oznaczone poziomem hałasu poniżej 32 dB działają w strefie, którą audiologowie porównują do spokojnej biblioteki lub cichego pokoju bez ruchu ulicznego. Ludzkie ucho przy 26-28 dB przestaje identyfikować źródło dźwięku jako urządzenie pracujące słyszy co najwyżej delikatny przepływ powietrza, co psychologicznie jest zupełnie innym doświadczeniem niż słyszalny silnik.

Głównym czynnikiem decydującym o poziomie hałasu jest typ łożyska zastosowanego w silniku. Łożyska kulkowe, przez lata dominujące w tańszych modelach, przy każdym obrocie generują mikrouderzenia stali o stal z czasem zużycie nasila ten efekt i wentylator, który przy zakupie był względnie cichy, po dwóch-trzech latach staje się słyszalny przez zamknięte drzwi. Łożyska hydrodynamiczne i bezkontaktowe rozwiązania oparte na technologii ceramicznej eliminują ten problem u źródła wirnik unosi się na filmie olejowym lub magnetycznie, nie dotykając obudowy, co redukuje zarówno hałas mechaniczny, jak i wibracje przenoszone na ścianę.

Geometria wirnika jest równie istotna, co mechanika łożyska. Łopatki o profilu aerodynamicznym, inspirowane rozwiązaniami stosowanymi w wentylatorach przemysłowych klasy EC, przemieszczają powietrze przy mniejszym oporze własnym, a to bezpośrednio przekłada się na niższe obroty potrzebne do osiągnięcia wymaganego przepływu. Dla kanału o średnicy 125 mm norma wentylacji pomieszczeń sanitarnych oparta na wymianie od 60 do 90 m³ powietrza na godzinę jest osiągalna przy prędkości wirnika rzędu 1400-1600 RPM, podczas gdy starsze modele o płaskich łopatkach potrzebowały 2200-2500 RPM, generując przy tym znacząco więcej turbulencji i szumu.

Zobacz: najcichsze wentylatory łazienkowe

Obudowa wentylatora pełni funkcję tłumika, pod warunkiem że wykonano ją z odpowiedniego materiału i z właściwą tolerancją produkcyjną. Tworzywa ABS z warstwą amortyzującą lub obudowy z polipropylenu wypełnionego włóknem szklanym pochłaniają drgania o wysokich częstotliwościach, które w tańszych modelach z cienkiego polistyrenu wzmacniają się jak membrana głośnikowa. Przekrój montażowy w ścianie lub suficie działa jak ramka rezonansowa stąd nawet dobry silnik zainstalowany bez elastycznych podkładek dystansowych potrafi "nagłośnić" całą ścianę działową o kilka decybeli więcej niż wynikałoby to z karty katalogowej urządzenia.

Silniki EC (electronically commutated) ze stałymi magnesami stanowią osobny rozdział w historii cichych wentylatorów łazienkowych. Tradycyjny silnik indukcyjny AC wymaga szczotek i komutatora albo pracy z poślizgiem wirnika oba mechanizmy generują charakterystyczny brzęczący ton o częstotliwości sieciowej 50 Hz lub jej harmonicznych. Silnik EC eliminuje te źródła hałasu, pracując na prądzie stałym z elektronicznym sterowaniem faz; pobór mocy spada przy tym o 30-50% w porównaniu z jednostkami AC tej samej wydajności. To połączenie ciszy z energooszczędnością sprawia, że modele EC, kosztujące 350-600 zł, zwracają różnicę cenową wobec tańszych odpowiedników w rachunkach za energię elektryczną w ciągu trzech do pięciu lat eksploatacji.

Przy zakupie warto poprosić o rzeczywiste krzywe charakterystyki akustycznej, nie tylko o wartość szczytową podaną w warunkach laboratoryjnych. Norma ISO 5136 definiuje pomiar poziomu mocy akustycznej wentylatora w kanale, a norma ISO 3744 opisuje pomiar w polu swobodnym producenci bywa, że podają wartość korzystniejszą z tych dwóch bez wyraźnego wskazania metody. Różnica między pomiarami może wynosić 3-5 dB, co na osi logarytmicznej oznacza wentylator odczuwalnie głośniejszy niż oczekiwano. Realny test użytkowy, potwierdzony przez niezależne pomiary, jest znacznie cenniejszym dowodem niż sam arkusz danych technicznych.

Dowiedz się więcej: wentylator łazienkowy cichy

Automatyczna wentylacja dzięki czujnikowi wilgotności i timerowi

Automatyczna wentylacja dzięki czujnikowi wilgotności i timerowi

Wilgotność względna powietrza w łazience podczas kąpieli pod prysznicem potrafi wzrosnąć z typowych 50-55% do ponad 95% w zaledwie kilka minut. Grzyb i pleśń zaczynają kolonizować powierzchnie przy wilgotności trwającej powyżej 70% przez więcej niż 24-48 godzin i właśnie ten biologiczny mechanizm jest powodem, dla którego czujnik higrostatyczny w wentylatorze nie jest gadżetem, lecz aktywnym elementem ochrony budynku. Urządzenie z higrostatem reaguje autonomicznie gdy wilgotność przekracza zaprogramowany próg (najczęściej 70-80%), silnik uruchamia się bez udziału człowieka i pracuje dokładnie tak długo, jak wymagają warunki.

Precyzja czujnika ma tu bezpośrednie przełożenie na efektywność i zużycie energii. Tanie higrostatyczne elementy pojemnościowe mają histerezę nawet 10-15% oznacza to, że wentylator włącza się przy 80% wilgotności, ale wyłącza dopiero przy 65%, lub odwrotnie, co prowadzi do zbyt krótkich cykli albo nieuzasadnionej pracy przez godziny po zakończeniu kąpieli. Lepsze moduły hygrostatyczne z elektrodami ceramicznymi mierzą wilgotność z dokładnością ±3%, a ich czas odpowiedzi na zmianę wynosi poniżej 60 sekund, co czyni reakcję systemu niemal natychmiastową.

Timer opóźnionego wyłączenia rozwiązuje z kolei inny problem po zgaszeniu światła w łazience wilgotność nadal jest podwyższona, a ciepłe powietrze nasycone parą wodną potrzebuje kilku do kilkunastu minut na skuteczne odprowadzenie. Modele bez timera, sprzężone wyłącznie z włącznikiem oświetlenia, zatrzymują pracę w momencie wyjścia z łazienki kiedy wentylacja jest jeszcze potrzebna. Timer nastawiony na 10-20 minut po wyłączeniu światła usuwa tę lukę bez konieczności ręcznego interweniowania i bez marnowania energii na dłuższą, niekontrolowaną pracę.

Zobacz: Cichy wentylator łazienkowy z czujnikiem wilgotności

Połączenie czujnika wilgotności z timerem tworzy hierarchię decyzji automatycznych, która działa w logice kaskadowej. Higrostatu nie wyłącza timer, jeśli wilgotność nadal przekracza próg wentylator kontynuuje pracę do momentu, gdy oba warunki zostaną spełnione jednocześnie upłynie czas opóźnienia i wilgotność spadnie poniżej nastawionej wartości. To rozwiązanie eliminuje scenariusz, w którym niedokładny timer wyłącza wentylację przedwcześnie po długiej, parowej kąpieli w zimowy wieczór, zostawiając łazienkę w niekorzystnych warunkach mikroklimatu przez kolejne godziny.

Przepustnica zwrotna, często traktowana jako detal, pełni rolę mechanicznego zaworu otwiera się pod ciśnieniem generowanym przez wirnik i zamyka grawitacyjnie lub sprężynowo, gdy silnik stoi. Jej brak powoduje zjawisko odwrotnego ciągu w budynkach wielorodzinnych lub przy silnym wietrze zimnym powietrze z kanału zbiorczego cofa się do łazienki, schładzając pomieszczenie i potencjalnie cofając zapachy z sąsiednich pionów wentylacyjnych. Dobrze skalibrowana przepustnica powinna otwierać się przy ciśnieniu dynamicznym nie większym niż 5-8 Pa, by nie stanowić dodatkowego oporu dla silnika, który musi już pokonywać opory kanału.

Powiązane tematy: Bardzo cichy wentylator łazienkowy

Montaż wentylatora 125 mm w łazience krok po kroku

Przygotowanie otworu i dobór lokalizacji

Lokalizacja wentylatora ma wpływ na akustykę w sposób, którego instalatorzy często nie biorą pod uwagę. Otwór montażowy bezpośrednio nad prysznicem lub wanną choć intuicyjnie wydaje się idealnym miejscem zbierania pary jest strefą o podwyższonej wilgotności bezpośredniej, która przyspiesza korozję łożysk i elektroniki sterującej. Norma PN-EN 60529 definiuje klasy szczelności IP dla montażu w odległości poniżej 60 cm od źródła wody wymagane jest minimum IP45, a dla strefy bezpośredniego zachlapania IP55. Optymalna lokalizacja to punkt nad drzwiami lub naprzeciwko prysznica, gdzie para dociera z kilkusekundowym opóźnieniem, a nie bezpośrednio.

Otwór w ścianie lub suficie powinien mieć średnicę odpowiadającą zewnętrznemu wymiarowi kołnierza wentylatora, zazwyczaj 125-130 mm dla modeli 125 mm, z tolerancją pozwalającą na osadzenie elastycznego pierścienia uszczelniającego. Wiercenie w kafelkach wymaga zastosowania koronki diamentowej z chłodzeniem wodnym praca na sucho powoduje termiczne mikropęknięcia glazury, niewidoczne gołym okiem, które po kilku cyklach zamrażania w zimie mogą prowadzić do odspajania płytki wokół otworu. Prędkość wiercenia powinna wynosić nie więcej niż 300-400 RPM przy stałym nacisku, co zapobiega wibracyjnemu pęknięciu kafelka.

Podłączenie elektryczne i bezpieczeństwo instalacji

Łazienka jako pomieszczenie mokre należy do tzw. lokali specjalnych w rozumieniu normy PN-IEC 60364-7-701, co oznacza obowiązek zastosowania wyłącznika różnicowoprądowego o prądzie wyzwalania 30 mA dla obwodów zasilających wentylator. Brak takiego zabezpieczenia w starszych instalacjach jest powodem, dla którego wymiana wentylatora bywa zaczynem pełnej rewizji rozdzielnicy elektrycznej konieczności, nie kaprysem estetycznym. Przewód zasilający powinien mieć przekrój minimum 1,5 mm² w izolacji odpowiedniej dla temperatury do 70°C, ponieważ silnik podczas pracy nagrzewa okoliczną obudowę.

Powiązane tematy: Cichy wentylator łazienkowy z timerem

Wentylatory z funkcją sterowania poprzez włącznik oświetlenia mają wewnętrzny kondensator lub triak, który "wyczuwa" impuls napięcia po włączeniu żarówki i samoczynnie startuje silnik. Ten mechanizm działa prawidłowo tylko z żarówkami halogenowymi lub tradycyjnymi żarnikowymi przejście na LED wymaga sprawdzenia, czy wentylator obsługuje sterowanie przy obciążeniu poniżej 5 W, bo wiele starszych kondensatorów tranzystorowych nie wykrywa tak niskiego poboru prądu przez żarówkę LED. Niektóre nowoczesne modele wymagają w tym przypadku dodatkowego przewodu neutralnego do osobnego zasilania elektroniki sterującej, niezależnie od obwodu oświetleniowego.

Elastyczne podkładki wibroizolacyjne między kołnierzem wentylatora a ściałą są elementem montażu, który decyduje o tym, czy urządzenie będzie pracować cicho, czy zacznie rezonować z konstrukcją budynku. Guma EPDM o twardości Shore A 40-50 skutecznie tłumi drgania o częstotliwości 50-200 Hz, które generuje wirnik sztywne przykręcenie wentylatora bezpośrednio do gipsokartonowej przegrody zamienia ją w membranę akustyczną, wzmacniając szum o 4-8 dB ponad wartości katalogowe. Nawet cienka warstwa 3-5 mm takiego materiału robi mierzalną różnicę.

Podłączenie do kanału wentylacyjnego

Kanał zbiorczy w bloku z wielkiej płyty ma ciśnienie statyczne zmieniające się w zależności od pory dnia, temperatury zewnętrznej i ilości równocześnie pracujących wentylatorów w pionie. Przy dużym oporze kanału co zdarza się w budynkach, gdzie pionowe przewody nie były czyszczone od lat cichy wentylator łazienkowy 125 mm musi generować ciśnienie statyczne minimum 60-80 Pa, by skutecznie wytłaczać powietrze do systemu. Przed zakupem sprawdzenie oporów własnych instalacji za pomocą anemometru różnicowego, pożyczanego w większości wypożyczalni narzędzi, pozwala trafnie dobrać klasę wentylatora zamiast polegać wyłącznie na nominalnym przepływie m³/h podanym przy zerowym ciśnieniu sprzeciwu.

Połączenie kołnierza wentylatora z kanałem elastycznym wykonanym z aluminium lub PVC powinno być szczelne i możliwie krótkie. Każdy łuk w elastycznym przewodzie o 90° dodaje opór hydrauliczny równoważny mniej więcej 1-1,5 metrowi prostego kanału przy głębokości ściany 30 cm i skręceniu rury o 180° wentylator pokonuje efektywnie dodatkowe 3-4 metry kanału, co przy słabszych silnikach powoduje widoczny spadek rzeczywistego przepływu poniżej wartości nominalnych. Rura powinna być napięta, bez pętelek i zbędnych zwojów, a połączenia zabezpieczone opaską zaciskową ze stali nierdzewnej zamiast plastikowej klipsy.

Porównanie modeli cichych wentylatorów łazienkowych 125 mm

Rynek cichych wentylatorów łazienkowych 125 mm oferuje produkty w przedziale cenowym od około 225 zł do ponad 800 zł, i choć ta rozpiętość mogłaby sugerować arbitralną wycenę, jest ona w dużej mierze uzasadniona rzeczywistymi różnicami inżynieryjnymi. W segmencie budżetowym do 300 zł znajdziemy urządzenia z silnikami AC, łożyskami kulkowymi pierwszej generacji i uproszczonymi układami sterowania sprawne funkcjonalnie, ale pozbawione zaawansowanej automatyki i z poziomem hałasu zazwyczaj w okolicach 28-34 dB. Segment środkowy, 300-500 zł, to modele z hygrostatami o wyższej dokładności, timerami i nierzadko silnikami EC o niskim poborze mocy.

Premium powyżej 500 zł to obszar, gdzie producenci inwestują w bezszczelinowe silniki EC z ceramicznymi łożyskami bezkontaktowymi, obudowy z kompozytów tłumiących wibracje oraz pełnoprawne moduły automatyki z możliwością regulacji progu higrostatycznego w krokach co 5% wilgotności. Poziom hałasu certyfikowanych modeli z tego segmentu wynosi 25-27 dB, co odpowiada poziomowi naturalnego tła akustycznego w wyciszonym pokoju. Pobór mocy przy pełnym przepływie rzadko przekracza 7-9 W, a deklarowana żywotność silnika wynosi ponad 30 000 godzin pracy ciągłej.

Wentylatory budżetowe (225-300 zł)

Silnik AC z łożyskami kulkowymi, poziom hałasu 30-34 dB, przepływ 95-110 m³/h przy zerowym sprzeciwie. Sterowanie wyłącznie przez włącznik światła lub osobny wyłącznik. Brak higrostatów i timerów w podstawowych wersjach. Gwarancja zazwyczaj 2 lata. Sprawdzają się w łazienkach gościnnych lub pomocniczych, gdzie automatyka nie jest priorytetem, a budżet remontowy jest ściśle określony.

Wentylatory premium (500-800 zł)

Silnik EC z łożyskami ceramicznymi lub hydrodynamicznymi, poziom hałasu 25-27 dB, przepływ 110-150 m³/h z zachowaną wydajnością przy ciśnieniu sprzeciwu do 120 Pa. Higrostaty o dokładności ±3%, timer 2-30 min z regulacją, przepustnica zwrotna, klasa szczelności IP45 w standardzie. Żywotność deklarowana powyżej 30 000 h. Gwarancja 3-5 lat. Optymalne dla głównych łazienek w domu jednorodzinnym lub przy podwyższonych wymaganiach akustycznych.

Przy porównywaniu konkretnych modeli najtrafniejszym wskaźnikiem syntetycznym jest współczynnik efektywności akustycznej, definiowany jako stosunek przepływu powietrza w m³/h do poziomu hałasu w dB. Wentylator o przepływie 120 m³/h i poziomie 27 dB daje współczynnik 4,44, podczas gdy model o przepływie 95 m³/h i poziomie 34 dB osiąga zaledwie 2,79. Wyższy współczynnik oznacza więcej wentylacji na każdy decybel generowanego hałasu jest to miara, która pozwala porównywać modele o różnych nominalnych parametrach w uczciwy, zestandaryzowany sposób.

| Parametr | Segment budżetowy | Segment średni | Segment premium | |---|---|---|---| | Cena orientacyjna | 225-300 zł | 300-500 zł | 500-800 zł | | Poziom hałasu | 30-34 dB | 27-30 dB | 25-27 dB | | Przepływ powietrza | 95-110 m³/h | 100-130 m³/h | 110-150 m³/h | | Pobór mocy | 14-20 W | 8-13 W | 5-9 W | | Higrostaty | brak / opcja | tak | tak, regulowane | | Timer | brak / opcja | tak | tak, regulowany | | Typ łożyska | kulkowe | kulkowe / hydrodynamiczne | ceramiczne / EC | | Klasa szczelności | IP24-IP34 | IP44 | IP45-IP55 | | Gwarancja | 2 lata | 2-3 lata | 3-5 lat |

Przy wyborze modelu z higrostatem sprawdź, czy zakres regulacji progu obejmuje wartości poniżej 70% urządzenia z fabrycznie ustawionym, nieregulowanym progiem 80% mogą okazać się zbyt reaktywne lub zbyt bierne, w zależności od klimatu łazienki i jej powierzchni.

Opinie użytkowników z niezależnych forów budowlanych i grup remontowych konsekwentnie wskazują na jedno zaskakujące zjawisko subiektywne odczucie hałasu spada nieproporcjonalnie mocno między 32 dB a 28 dB ta różnica jest przez zdecydowaną większość osób odczuwana jako "prawie cisza" w porównaniu z "jeszcze słyszalnym urządzeniem". Próg 28 dB wydaje się psychoakustyczną granicą, poniżej której mózg przestaje rejestrować wentylator jako źródło dźwięku w tle. Inwestycja w model gwarantujący realnie poniżej 28 dB weryfikowaną przez pomiary, a nie tylko deklarowaną eliminuje irytację nie tylko u właściciela, ale też u domowników, którzy nie uczestniczyli w decyzji zakupowej, a na co dzień dzielą to samo mieszkanie.

Rzeczywisty poziom hałasu zainstalowanego wentylatora zależy od łącznego działania trzech czynników parametrów silnika, jakości montażu i oporów systemu kanałowego. Nawet wentylator z certyfikowanym poziomem 26 dB może pracować głośniej o 4-6 dB, jeśli zamontowano go bez wibroizolacji lub jeśli kanał zbiorczy jest częściowo zatkany. Przed ostateczną oceną ciszy urządzenia zawsze przeprowadź kontrolę szczelności podłączenia i drożności pionu wentylacyjnego.

Długoterminowa eksploatacja cichego wentylatora łazienkowego 125 mm wymaga jednej czynności serwisowej czyszczenia wirnika i kratki wlotowej co 12-18 miesięcy. Warstwa kurzu na łopatkach o grubości zaledwie 0,5-1 mm zmienia aerodynamikę profilu, zmuszając silnik do wyższych obrotów przy tym samym przepływie efektem jest wzrost hałasu o 2-4 dB i zwiększony pobór energii o 15-20%. Miękka szczoteczka i sprężone powietrze wystarczą do przywrócenia pierwotnych parametrów; to dosłownie kilka minut pracy, które przez kolejny rok utrzymują wentylator w stanie, w jakim go kupiono.

Pytania i odpowiedzi cichy wentylator łazienkowy 125

Jaki poziom hałasu powinien mieć cichy wentylator łazienkowy 125 mm?

Cichy wentylator łazienkowy o średnicy 125 mm powinien pracować na poziomie nie wyższym niż 32 dB. Najlepsze modele dostępne na rynku osiągają około 26,5 dB, co odpowiada poziomowi ciszy porównywalnemu do szeptu. Taki poziom hałasu sprawia, że urządzenie nie zakłóca spokoju domowników, nawet podczas nocnego użytkowania łazienki.

Ile kosztuje cichy wentylator łazienkowy 125 mm i od czego zależy cena?

Ceny cichych wentylatorów łazienkowych 125 mm wahają się od około 225 PLN za modele podstawowe do nawet 800 PLN za wersje premium. Na cenę wpływają przede wszystkim poziom hałasu, zastosowane funkcje dodatkowe (np. czujnik wilgotności, timer, przepustnica zwrotna, sterowanie zdalne) oraz jakość silnika i materiałów wykonania. Droższe modele oferują zazwyczaj lepszą energooszczędność i dłuższą żywotność.

Jakie dodatkowe funkcje warto wybrać w wentylatorze łazienkowym 125 mm?

Najbardziej przydatne funkcje dodatkowe w wentylatorze łazienkowym 125 mm to czujnik wilgotności, który automatycznie włącza urządzenie przy nadmiernym zawilgoceniu powietrza, timer pozwalający ustawić czas pracy po wyjściu z łazienki, przepustnica zwrotna zapobiegająca cofaniu się powietrza z kanału wentylacyjnego oraz sterowanie zdalne lub podłączenie do systemu inteligentnego domu. Dzięki tym funkcjom wentylator pracuje tylko wtedy, gdy jest to naprawdę potrzebne, co przekłada się na oszczędność energii.

Czy wentylator łazienkowy 125 mm jest łatwy w montażu?

Tak, wentylator łazienkowy o średnicy 125 mm jest jednym z najłatwiejszych do zamontowania, ponieważ odpowiada standardowej średnicy kanałów wentylacyjnych stosowanych w większości budynków mieszkalnych. Nie wymaga to zazwyczaj przerabiania istniejącej instalacji. Aby zminimalizować hałas i zmaksymalizować przepływ powietrza, warto zadbać o pewne i szczelne osadzenie wentylatora w otworze oraz zastosować elastyczne łączniki tłumiące drgania na połączeniu z kanałem.

Czy opinie użytkowników potwierdzają deklarowany poziom ciszy wentylatorów 125 mm?

W większości przypadków tak użytkownicy w swoich opiniach potwierdzają, że ciche wentylatory łazienkowe 125 mm w rzeczywistych warunkach domowych faktycznie pracują bardzo cicho, zbliżając się do wartości podawanych przez producenta. Warto jednak pamiętać, że ostateczny poziom hałasu zależy również od stanu kanału wentylacyjnego, sposobu montażu oraz przepływu powietrza w instalacji. Przed zakupem warto sprawdzić pomiary i recenzje konkretnego modelu.

Czy zakup cichego wentylatora łazienkowego 125 mm wymaga rejestracji w sklepie?

Większość sklepów internetowych oferujących ciche wentylatory łazienkowe 125 mm umożliwia złożenie zamówienia bez konieczności zakładania konta czy rejestracji. To wygodna opcja dla osób ceniących prywatność i szybkość transakcji. Po zakupie warto jednak zachować potwierdzenie zamówienia, które może być potrzebne przy ewentualnej reklamacji lub skorzystaniu z gwarancji i wsparcia technicznego oferowanego przez producenta lub sprzedawcę.